Gian lận thương mại ngày càng diễn biến phức tạp cùng với sự phát triển của hoạt động kinh doanh và hội nhập kinh tế. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp và người tiêu dùng vẫn chưa hiểu rõ gian lận thương mại là gì, các dấu hiệu nhận biết cũng như quy định xử lý hiện hành. Cùng Thám tử Hoàng Long tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây để chủ động phòng ngừa rủi ro tài chính và bảo vệ tài sản doanh nghiệp bền vững.

Gian lận thương mại là gì?

Gian lận thương mại được hiểu là hành vi cố ý vi phạm các quy định của pháp luật trong hoạt động thương mại nhằm thu lợi bất chính hoặc trốn tránh nghĩa vụ đối với Nhà nước, tổ chức và cá nhân có liên quan. Theo Luật Thương mại 2005 và các quy định pháp luật liên quan, hành vi này thường gắn với việc cung cấp thông tin sai sự thật, che giấu thông tin quan trọng hoặc sử dụng các thủ đoạn gian dối để đạt được lợi ích kinh tế trái pháp luật.

Trong thực tế, gian lận thương mại có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức như khai báo không đúng giá trị hàng hóa, giả mạo nguồn gốc xuất xứ, gian dối về chất lượng sản phẩm, trốn thuế hoặc lợi dụng kẽ hở pháp luật để thu lợi. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính mà còn ảnh hưởng đến môi trường cạnh tranh và trật tự quản lý kinh tế.

Xét trên phạm vi rộng, gian lận thương mại thường bao gồm các hành vi sau:

Hành vi buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới.
Hoạt động sản xuất, tàng trữ và buôn bán hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng kém chất lượng, hàng cấm lưu hành.
Các thủ đoạn trốn thuế xuất nhập khẩu, trốn thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế thu nhập doanh nghiệp.
Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, sao chép kiểu dáng công nghiệp, đánh cắp bí mật kinh doanh.
Gian dối trong đo lường, quy cách đóng gói, gian lận hạn sử dụng và niêm yết giá bán sai lệch.

gian lận thương mại là gì — Các hành vi gian dối nhằm thu lợi trái pháp luật

Các hình thức gian lận thương mại phổ biến hiện nay

Thế giới tội phạm kinh tế liên tục biến đổi khôn lường với vô số thủ đoạn tinh vi nhằm che giấu dòng tiền và qua mặt sự kiểm soát của cơ quan chức năng. Các hình thức điển hình nhất hiện nay bao gồm:

Làm giả nhãn hiệu và xâm phạm sở hữu trí tuệ

Căn cứ theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2022), hành vi xâm phạm nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp là dạng vi phạm phổ biến nhất. Các đối tượng sao chép bao bì, logo đã được bảo hộ để gắn lên hàng gia công kém chất lượng. Nghiêm trọng hơn, nhiều cơ sở nhập lậu linh kiện trôi nổi rồi cắt mác gốc, dán nhãn thương hiệu uy tín hoặc gắn mác “Made in Vietnam” để đánh lừa người mua và trục lợi giá cao.

Hành vi biển thủ tài sản và thông đồng nội bộ công ty

Nhiều vụ gian lận xuất phát từ chính lỗ hổng quản trị bên trong doanh nghiệp, vi phạm nghĩa vụ người lao động theo Bộ luật Lao động 2019 và cấu thành tội chiếm đoạt tài sản theo Bộ luật Hình sự 2015. Nhân viên thu mua cấu kết với đối tác ngoài để nâng khống giá vật tư nhằm hưởng hoa hồng ngầm; nhân sự kho bãi lén tuồn hàng ra ngoài bán phá giá, hoặc cán bộ kỹ thuật đánh cắp bản vẽ công nghệ, dữ liệu khách hàng tuồn cho đối thủ.

Giả mạo giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O)

Thủ đoạn này vi phạm trực tiếp các điều kiện xuất xứ tại Nghị định 31/2018/NĐ-CP hướng dẫn Luật Quản lý ngoại thương. Hàng hóa ngoại nhập đưa vào nội địa chỉ qua đóng gói sơ sài, hoàn toàn không đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã hàng hay giá trị gia tăng nội địa nhưng vẫn khai khống để làm C/O Việt Nam. Mục đích là nhằm hưởng thuế suất ưu đãi FTA hoặc mượn danh nghĩa xuất khẩu sang nước thứ ba để né thuế chống bán phá giá.

Khai sai giá trị nhằm trốn thuế và lách luật hải quan

Căn cứ Luật Hải quan 2014, Luật Quản lý thuế 2019 và danh mục 73 nhóm hành vi tại Phụ lục I ban hành kèm Thông tư 07/2017/TT-BTC, các thủ đoạn hải quan rất đa dạng. Kẻ gian thường cố ý khai thấp trị giá giao dịch trên tờ khai để giảm thuế nhập khẩu và thuế VAT, áp sai mã số HS sang nhóm thuế suất thấp, hoặc mượn danh nghĩa nhập khẩu gia công miễn thuế nhưng không có xưởng sản xuất rồi tẩu tán hàng vào thị trường nội địa.

Hành vi bóp méo đo lường và gian lận chất lượng thực tế

Hành vi này xâm phạm trực tiếp Luật Đo lường 2011 và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa 2007, trục lợi trên từng đơn vị sản phẩm bán lẻ. Thủ đoạn phổ biến là can thiệp chip điện tử vào cân đo, đồng hồ cột bơm xăng dầu; sang chiết hóa chất, sơn, nhớt kém chất lượng vào vỏ thùng thật; hoặc cố tình cắt xén hàm lượng hoạt chất thiết yếu trong dược phẩm, phân bón, vật liệu xây dựng để hạ giá thành phi pháp.

Thủ đoạn cạnh tranh không lành mạnh và trục lợi trực tuyến

Được điều chỉnh bởi Luật Cạnh tranh 2018 và Nghị định 52/2013/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 85/2021/NĐ-CP), các chiêu trò thương mại điện tử bùng nổ rất nhanh. Kẻ gian lập fanpage mạo danh thương hiệu, chạy quảng cáo bán hàng thanh lý để giao hàng lỗi, hàng nhái cho người tiêu dùng. Ngoài ra, việc dùng hàng lậu trốn thuế để bán phá giá trên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử đang trực tiếp bóp nghẹt các doanh nghiệp sản xuất chân chính.

Tác hại nghiêm trọng của hành vi gian lận thương mại

Những phân tích sâu gian lận thương mại là gì cho thấy những hệ lụy nặng nề mà nó để lại cho toàn bộ nền kinh tế và đời sống xã hội:

Đối với nền kinh tế và ngân sách quốc gia: Làm thất thu nguồn thu ngân sách nhà nước, gây méo mó môi trường đầu tư. Hàng hóa nước ngoài đội lốt xuất xứ Việt Nam còn khiến cả ngành hàng trong nước đứng trước nguy cơ bị các đối tác quốc tế áp lệnh trừng phạt thương mại.
Đối với doanh nghiệp chân chính: Doanh nghiệp đầu tư bài bản bị cướp mất thị phần bởi hàng lậu, hàng nhái giá rẻ. Điều này làm xói mòn lợi nhuận, triệt tiêu động lực nghiên cứu đổi mới và đẩy doanh nghiệp đến nguy cơ phá sản.
Đối với người tiêu dùng: Vi phạm trực tiếp quyền cơ bản theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023. Thuốc giả, mỹ phẩm chứa chất cấm hay thiết bị điện không đạt chuẩn an toàn cháy nổ đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng.

Chế tài xử lý hành vi gian lận thương mại mới nhất

Pháp luật Việt Nam đã ban hành hệ thống chế tài nghiêm minh, phân cấp rõ ràng từ xử phạt hành chính đến xử lý hình sự:

Chế tài xử phạt hành chính:
- Nghị định 98/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP): Phạt tiền lên đến hàng trăm triệu đồng đối với hành vi buôn bán hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ; tịch thu tiêu hủy tang vật và tước giấy phép kinh doanh có thời hạn.
- Nghị định 128/2020/NĐ-CP và Thông tư 07/2017/TT-BTC (kết hợp Nghị định 73/2025/NĐ-CP): Quy định truy thu toàn bộ tiền thuế trốn lậu và phạt tiền từ 1 đến 3 lần số thuế gian lận hải quan.
Truy cứu trách nhiệm hình sự: Căn cứ theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):
- Điều 188 (Tội buôn lậu): Phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm đối với cá nhân; pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền đến 15 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
- Điều 192 (Tội sản xuất, buôn bán hàng giả): Phạt tù từ 01 năm đến 15 năm (lương thực, thực phẩm) hoặc tù chung thân nếu là thuốc chữa bệnh giả quy định tại Điều 194.
- Điều 198 (Tội lừa dối khách hàng): Phạt tiền đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
- Điều 200 (Tội trốn thuế): Phạt tù đến 07 năm đối với cá nhân; phạt tiền đến 10 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn đối với pháp nhân.

Doanh nghiệp và người tiêu dùng cần làm gì để phòng chống gian lận thương mại?

Phòng chống gian lận thương mại không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước mà còn cần sự chủ động từ doanh nghiệp và người tiêu dùng trong quá trình sản xuất, kinh doanh và mua sắm hàng hóa. Đối với cộng đồng doanh nghiệp

Siết chặt quản trị nội bộ: Kiểm soát độc lập giữa các khâu thu mua, kế toán và kho bãi; định kỳ kiểm toán tài chính và yêu cầu nhân sự ký cam kết bảo mật thông tin (NDA).
Ứng dụng công nghệ số: Sử dụng tem chống giả công nghệ cao (QR code định danh), áp dụng C/O điện tử để minh bạch hóa chuỗi cung ứng.
Đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ: Chủ động đăng ký nhãn hiệu, kiểu dáng tại Cục Sở hữu trí tuệ ngay từ khi ra mắt sản phẩm; lưu trữ hồ sơ chứng minh nguồn gốc xuất xứ đầy đủ.
Chủ động thu thập chứng cứ: Khi phát hiện hàng giả ngoài thị trường, doanh nghiệp cần nhanh chóng thu thập mẫu vật, lập vi bằng và tố giác tới cơ quan chức năng để xử lý dứt điểm.

Đối với người tiêu dùng

Kiểm tra kỹ các thông tin bắt buộc trên nhãn hàng: tên nhà sản xuất, địa chỉ nhà máy, ngày sản xuất, hạn dùng theo quy định tại Nghị định 43/2017/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP).
Tránh xa các sản phẩm có mức giá rẻ bất thường so với giá niêm yết chính hãng; ưu tiên mua sắm tại các đại lý ủy quyền hoặc gian hàng trực tuyến uy tín.
Kịp thời phản ánh tới đường dây nóng của Quản lý thị trường hoặc Hội Bảo vệ người tiêu dùng khi phát hiện điểm kinh doanh hàng giả, hàng nhái.

Dịch vụ điều tra gian lận thương mại và bảo vệ thương hiệu – Thám tử Hoàng Long

Khi phát hiện hàng hóa bị làm giả hoặc thất thoát nội bộ mà chưa đủ nguồn lực tự xác minh, việc tìm đến đơn vị điều tra chuyên nghiệp là giải pháp tối ưu. Công ty Thám tử Hoàng Long với mạng lưới hoạt động tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM và các tỉnh thành toàn quốc là đối tác tin cậy giúp bảo vệ thương hiệu doanh nghiệp. Đơn vị cung cấp các giải pháp điều tra toàn diện:

Truy vết cơ sở vi phạm: Xác định chính xác vị trí xưởng sản xuất hàng giả, kho chứa ngầm, danh tính chủ mưu và mạng lưới tiêu thụ.
Thu thập hồ sơ chứng cứ chuẩn pháp lý: Cung cấp nhật ký giám sát, video, hình ảnh chất lượng cao ghi nhận hành vi vi phạm để phục vụ tố tụng hoặc chuyển giao cơ quan chức năng.
Phối hợp xử lý dứt điểm: Hỗ trợ kết nối, cung cấp dữ liệu cho Quản lý thị trường, Hải quan và Công an nhằm triệt phá tận gốc đường dây vi phạm.
Cam kết chất lượng: Bảo mật thông tin tuyệt đối 100%, tiêu hủy toàn bộ dữ liệu sau khi thanh lý hợp đồng; báo giá minh bạch, không phát sinh chi phí ẩn.

Bài viết trên đây đã giúp bạn hiểu rõ gian lận thương mại là gì, các hình thức vi phạm phổ biến, tác hại và chế tài xử lý theo quy định pháp luật hiện hành. Việc chủ động nhận diện dấu hiệu gian lận và áp dụng biện pháp phòng ngừa phù hợp sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng. Trong trường hợp cần xác minh, thu thập thông tin hoặc điều tra hành vi vi phạm, Thám tử Hoàng Long sẵn sàng hỗ trợ với quy trình chuyên nghiệp và bảo mật.

Gian lận thương mại là gì? Dấu hiệu & mức xử phạt mới nhất